Informatore I
[racc.:] Nonna dimmi come ti chiami, raccontami della tua famiglia
[inf.:] mi ˈkjamə adriˈana e la mia faˈmiʎʎa ɛra komˈpoʃta da ˈmamma paˈpa e ˈkwattro fraˈtɛlli e io e n ˈaltra soˈrɛlla alˈlora ˈio ɔ dovutɔ lavorare pəkˈke so ˈʃtata la ˈprima so ˈuta i pə lˈlena so ˈuta i aˈtinə a pəʎˈʎa lə ˈlattə pəkˈke lə ˈpanə ˈeva i sɛmpə kamməˈnjennə pəkˈkeə nən ʧə ˈjeva nəˈʃunə ˈʃtɛmmə ˈtuttə a ˈpjedə i ˈɛra la ˈprima m ˈɛra ˈsɛmbə na ragatˈʧina ˈɛra pikkoˈlina ˈnəʦomma pə i aˈtina pə fa ˈtuttə ʃtə laˈvorə peˈrɔ ʎə so ˈfattə lə ˈʃtessə pəkˈke tɛ la volonˈta də faˈtja alˈlora andavo pə ˈleɲɲa a i a pəʎˈʎa lə ˈlena alla mənˈtaɲɲi ke ˈmamma e sənˈno nə dˈʤorno mə kaʃtiˈgavə mə dəˈʧeva nən tə ˈmannə kə lə kəmˈpaɲɲə nən tə ˈfatʧə fa ˈnjɛndə ˈbaʃtə ka tje i pə lˈlena alˈlora sɔ itə pə ˈllena kə la nɛvə kə … e… m ˈeva ʃta atˈtjɛntə pəkˈke se mə ʃtratˈʧavə ʎə ˈpjannə paˈpa ʧə təˈriava ɔ pəkˈke si ˈitə alla mənˈtaɲɲi a ʃtratˈʧa ʎə ˈpjannə pɔi
[racc.:] poi una volta è successo che si sono strappati i panni?
[inf.:] e mə so ˈitə na ˈvɔta alla mənˈtaɲɲi e mə sɔ ʃtrapˈpatə nə veʃˈtitə ˈkwandə so mə ˈdatə a ˈkasa mio ˈpadre ɛ kəmənˈʦatə a kaʃtˈmja mɛ təˈriatə pəkˈke ˈiʧə ka nən mə faˈʧeva manˈʤa la ˈsera ka ˈdiʧə ka m ˈɛra ʃtratˈʧatə ʎə vəʃˈtitə e ˈiʧə i nən tə ʎə ˈpɔtʦə akkatˈta ʎə atə vəʃˈtitə kommə faˈʧemmə mo i ˈtjenɡə ˈʧinkə ˈsetə sɛi ˈfiʎʎə e i nən ˈpɔtʦə fa alˈlora i mə so arrabˈbjatə so ˈittə nən ʧə vaʎʎə kju alˈlora pə lˈlena ˈvatʧə tu e ˈkwiʎʎə ˈdiʃə no tje i pə lˈlena pəkˈke imma fa ʎə fwokə imma fa ˈmmaɲɲa nən ʧə ˈʃteva no gas nən ʧə ˈʃteva ˈluʧə nən ʧə ˈʃteva ˈnjɛndə alˈlora la ˈsera ʧaˈvɛmma ˈmettə vəˈʃinə ʎə ˈkaminə kɛ lə kə lə kaˈminə appətˈʧatə e aˈvɛmma ˈdiʧə la ˈkərona e i m ˈɛra ˈkwaʧə arrabˈbjatə sɛmpə ʃta kəˈrona ʃta kəˈrona ʎə ˈsɔldə nən ˈdravənə la məˈsɛria ʧə ˈʃteva ˈʃtə fraˈtɛllə ˈtuttə ˈtuttə lə ˈkosə ˈsɛmpə ˈtriʃtə pəkˈke manˈʤa ɛra ˈpɔko ɛra ˈpwokə alˈlora iə kəmənˈʦavə ˈtəneva dodiʧˈanni soˈ kəmənˈʦatə i a lavoˈrajə ə pə ˈsɛrva ke ˈsinəkə ˈLanʧia – kommə sə ˈkjama ˈkwiʎʎə - kə ˈkiʎʎə də ˈLanʧia e mə ˈdavanə ˈottˈeurə ˈotto milaˈlire al mese e ˈi kelˈlottə milaˈlirə ˈsubbətə pərˈtavə a ˈkasa e ˈmamma ˈsubbətə ˈjeva a fa ˈspesa e komˈprava a mmandˈʤa a tutti kuanti poi ˈkweʃta prima ke iɔ torˈnavə a ˈkasa mə ˈdevənə lə bˈbɛllə ˈfɛttə də ˈpanə e iɔ inˈveʧə ə mə lə manˈʤa porˈtavə ai miɛi fraˈtɛlli ke mə vəˈnevənə a rəʃˈʃi nˈnanʦə apprjˈessə ə ˈkommə arrəˈvjava ˈsubbətə kə kwellə ˈpanə ˈmmanə ˈtuttə ˈkwantə sə manˈʤavənə lə ˈpanə ˈmje e i warˈdava pə fa maɲˈɲa i fraˈtɛlli pɔi nə ˈjwornə un ˈdʤorno ˈmamma diʃə ɛ mɔ ˈemma i ˈemma i alla ˈmessa pəkˈke ə pə ˈlena nən ʧə ˈpətemmə i ka ˈʃtannə ʎə ˈgwardjə e ˈjammə aˈtina ˈjammə allə ˈmessa alˈlora tə ˈɛra ˈfattə la ˈnɛvə nel ʧinkwantaˈʧingwɛ ˈʃteva la ˈnɛvə ˈpartə əe semməˈitə aˈtina ˈsottə lə e ˈmamma dəˈʧeva nən təˈnemmə ˈna ˈlira pə atˈʧidə ʎə ˈpworkə kommə facemmə eə, alˈlora semməˈitə aˈtina i so dˈdatə na ʦamˈpata a nə karˈtɔtʧə e so ˈʃtea nəˈdɛrra ɔ ˈtwotə ʃtə karˈtɔtʧə e ʧə ˈʃteva lə ˈpepə suˈbbətə so kəmənˈʦatə a ʃtrilˈla ˈma ˈma pəˈtemmə atˈʧidə ʎə ˈpworkə pəkˈke so trəˈvatə ta bˈbuʃta kə lə ˈpepə e kella pɔra ˈmamma dessə e ke faʧemmə ebˈbi ʎə ˈpworkə kə lə ˈpepə ʧə vɔ lə ˈsalə ʧə vɔ ˈtanta ˈkosə ˈkommə faˈʧemmə e alˈlora ˈessə ˈjammə alla ˈmessə inˈtantə ˈjammə alla ˈmessə ˈiʧə kiˈsa ki l ɛ ˈpjersə ʃtə ˈkɔsə ʃta ˈpɔvəra ˈfemməna kiˈsa ki l ɛ ˈpjersə e i dətˈʃeva ʃta ə pənˈʦa ki l ɛ ˈpjerzə nu nən təˈnemmə ˈpɛdʤə də nu nən ʧə ʃtaˈra nəˈʧunə ˈvaʎʎə kˈkju ˈnanʦə e so ɳdrəppəˈkatə a nə ˈpjetʦə də a na ˈpɛtʦa tutta nera bˈbrutta sɔ ˈita a tˈtoʎʎə ʃta ˈpɛtʦa e ʧə ˈʃtevənə treˈtʃjentə ˈlirə ae nən ʧə so ˈviʃti kˈkju so ittə a mˈmamma – a ma ˈjamməʧennə assaˈi la ˈmessa mo ˈjamməʧennə – mamma ˈnjɛndə da fa ˈdiʧə ˈemma i aˈtinə ˈemma i ˈaʎʎə ˈprɛtə a pərˈta ˈkwuellə ke ˈsemmə trəˈvatə pəkˈke ʧə ʃta ˈkwakke ˈpovəra ˈfemməna kenən ˈpɔ maʎˈʎa ˈpɛdʤə də nu ˈsemmə ˈitə alla ˈmessa ˈsemmə pərˈtatə ˈkweʃtə ˈaʎʎə ˈprwɛtə e ʎə ˈprwɛtə ɛ ˈittə - ma portaˈtellə alla ˈkasa Mariaˈlui e vanə a ˈfa a maɲˈɲa ˈaʎʎə waʎˈʎunə pəkˈke ki l ɛ ˈpjerʦə sə vedə ka lə təˈneva dəkˈkju ejə alˈlora ˈtuttu kunˈtɛnda ˈsemmə ˈitə alla ˈkasa ˈsemmə ˈitə atˈʧisə ʎə ˈpwɔrkə e ˈsemmə maɲˈɲatə bˈbjeʎʎə la ˈkarnə ˈsemmə ˈfattə lə saˈsitʧə e ˈsemmə ˈʃtatə na jərˈnata nˈgrasi ddi ˈprwɔpi kunˈtjentə peˈrɔ ˈdoppə ɛ rəkmənˈʦatə pəkˈke lə sasitʧə nən zə pəˈtivə təˈkka ke nən zə pəˈtevənə maɲˈɲa də kɔnˈtinwə pəkˈke ˈɛmma maɲˈɲa ebˈbi la dəˈmenəka nəkˈkɔnə də ˈkarnə e sənˈnɔ təˈneva ʎə aˈmiʧə ʎə aˈmiʧə ˈevəna maɲˈɲa e nu no ˈɛkkə e nədˈzomma nu ˈʃtɛmmə ˈsɛmpə arrabˈbjatə pəkˈke ˈdiʧə kˈkommə va ki ˈkissə ke ˈvjennə da ˈfɔrə ˈenna maɲˈɲa e nu warˈdammə alˈlora i nə ˈjwornə ˈʃtea na bˈbella vəʃˈʃiki də saˈsitʧi i la so bˈbjeʎʎə taʎˈʎjata e a una unə a una unə la ˈsera mə la bˈbjeʎʎə maɲˈɲava e faˈʧeva maɲˈɲa pure i fraˈtɛlli e ʃtə ˈfrjatə ˈmiɛ dəˈʧevənə - oidˈdi mio se lə sa paˈpa sa lə matˈʦatə ke ʧə da - ma lə matˈʦatə mə lə so bəsˈkwatə i pəkˈke i so la ˈkolpa ˈɛra ˈtuttu la me diˈfatti paˈpa ˈdoppə l ɛ ˈviʃtə ka manˈkavənə lə saˈsitʧi e mɛ təˈrjatə a me e i ˈsitti ˈpɔi ˈnatu ˈvɔta lə ˈʃtessə mɛ bbətˈtatə ə matˈʦatə pəkˈke ʧə ˈʃteva la madɔnˈnina in ˈdʤirɔ ʎə missioˈnarjə ˈɛrənə pərˈtatə la maˈdɔnna ˈjekkə aˈtina e la pərˈtavənə pə ˈtuttə lə ˈkasə alˈlora na ˈsera i vəˈleva i aˈtina puˈri pəkˈke ˈʃtevənə a ˈvenəʧə aˈvevəna sortedˈʤa ˈʃta maˈdɔnna e i ˈʧivə ˈadʤa i ˈpur i aˈtinə ka ˈtɛnka ˈvenʤə i la maˈdɔnna ˈtɛnka ˈvenʤə pəkˈke paˈpa sə t ɛ ləˈva ʎə ˈvisjə də ʧə tərjˈa e də nən bˈbevə nən dɛ bˈbevə kju pəkˈke i nən pəˈteva sopporˈta ˈkwiʎʎə ke bbəˈveva ˈkwandə ˈsemmə arrəˈvjatə aˈtina la ˈdʤɛndə mə ɳgunˈtravənə e dətˈʃevənə anˈdo va nɛ ɛ parˈdaʃʃj adˈdo va ke parˈdaʃʃj ˈʧeva i i ˈvwoʎʎə i aˈtina ˈvaʎʎə a ˈvenʧə la maˈrɔnna ɛ ʃi ˈsetə ˈdeɲɲə vu ˈʧɛrtə ka so ˈdeɲɲi i dətˈʃeva i ˈdinɡa i a ˈvenʧə e bˈbaʃʃta ˈkwandə so ˈrrəvjata aˈtina ʎə ˈprɛtə ˈʃteva a dˈdiʧə ka la madɔnˈnina l ˈɛra vənˈʤuta d ˈinvɛrnɔ ɡioˈvanni k ˈɛra mio ˈpadre e i so rəˈmaʃta akkuˈʃi kunˈtɛnta kəmənˈʦavə a kˈkjaʎʎə mə nʣənəkˈkjavə ˈndɛrra e dətˈʃivə maˈdɔnna me ˈmojə ə tə ˈwoʎʎə tə ˈkjedə ebˈbi na gˈɡratʦia mə mə ˈvwoʎʎə spoˈsa ˈpur i ma ˈvwoʎʎə ˈnomə ke nən bˈbevə ˈpurə k ɛ inˈvalidə ʎə ˈmanka na ˈkɔssa nə bˈbratʧə kualˈsiasi ˈkɔsa ˈdiʧə i non nən ˈvwoʎʎə ʎə mbrjaˈkonə e diˈfatti so trəˈvatə vɛraˈmɛntə nə ʹbrav ʹomə e ndˈzomma e ˈsemmə ˈʃtatə bˈbjeʎʎə kunˈtjentə so aˈvutə tre ˈfiʎʎə pɔ so utə tre niˈpoti e so bˈbɛlla kunˈtɛnta ndˈzomma tuttə ˈkwellə kɛ so pasˈsatə peˈrɔ rriˈɛnnə arˈrɛtə so ˈuta i a fa lə a trəsˈka kə la trebbjaˈtura sɔla i so ˈita la ˈnɔttə allə ddu a tˈtoʎʎə lə ˈreɲɲə e lə so ˈuta rəpərˈtajə alla ˈkasa s ˈɛva ˈtutta la ˈnottə ˈjeva ʤirjˈɛnnə kə ˈtuttu la dˈʤɛntə fatˈʃɛəmmə lə kompaɲˈɲjə pəkˈke e iə vəˈlea ʧerˈkava ˈsɛmpə di maɲʹɲɛnnə pəkˈke mə təˈneva ˈfamə ɛra waʎˈʎɔla vəˈlea maɲʹɲa e ʧə iva ˈsɛmpə i a faˈtja nən manˈnavə a no mˈmamma e no paˈpa pəkˈke ˈkwandə i ˈjeva ˈlɔkə i maɲʹɲava ˈkwandə ˈjeva a faˈtja kəll ˈata dˈʤɛntə e alˈlora
[racc.:] Perché ti pagavano a mangiare?
[inf.:] ɛ paˈgavənə a mmandˈʤa ʧə ˈdavənə a mmandˈʤa e i mandˈʤava mandˈʤa pwo mə lə ˈpurə pərˈtava pəkˈke pənˈʦava ˈsɛmpə ai fraˈtɛlli ka ˈʃtevənə didˈʤunə ˈkommə a mme no
[racc.:] Cosa ti facevano mangiare in quel periodo?
[inf.:] e ke ʧə davano ˈpanə e pəpaˈrwolə ˈpanə e vˈverdzə a seˈkondə ʎə peˈrjɔdə də ˈkwellə ke faˈʧɛmmə sə ˈʃtɛmmə a ʦapˈpa ʧə ˈdavənə pr əˈsɛmpjə la verˈdura ˈpanə e ˈverʣə sənˈnɔ kwaˈkunə lə paˈtatə ˈfattə a ˈʦuppa lə ˈfavə ə ˈʧiʧə i piˈsɛllə ˈtutta ˈrɔbba də kamˈpaɲɲə nən nʣə ˈjeva mai akkatˈta ˈnjendə pəkˈke nən ʧə ˈʃtɛvə ˈnjendə a po so ita a mə a ˈmjetere a ˈmɛtə kə lə ˈmanə kə lə sərˈrekkjə e ˈkwandə ˈjɛmmə a ˈmɛtə lə ˈʃtessə ʧə pərˈtavənə a ˈppranʣə ˈmmjesə ʎə ˈkampə e alˈlora ˈkwiʎʎə ˈjwornə ʧə pərˈtavənə ʎə ˈmakkarunə ˈfattə kə ll ˈova nə pətˈʧɔnə pəkˈkeə ˈɛra ˈfɛʃta ke ˈʃtevənə a ˈmmɛtə lə ˈrwanə e jeva i kə ˈttre ˈkwattə pərˈʦunə e maɲˈɲɛmmə ndˈzomma abbaʃˈtanʣa e i ˈɛra kunˈtɛnta də fa ˈkweʃtə pəkˈkejə maɲˈɲava e bəˈveva indˈzomma ke a ˈkasa nən ʤə ˈʃteva ˈnjɛndə ˈdɔppə paˈpa pəˈrɔ ɛ ˈitə a faˈtja alla karˈtjera e ˈkwandə ɛ ˈitə a faˈtja alla karˈtjera ɛ kəmənˈʦatə arrəˈvja la ˈrɔbba entə la ˈkasa e alˈlora semˈmitə nəkˈkɔnə ˈmɛʎʎə peˈrɔ i so ˈuta ˈsɛmpə faˈtja mə so spoˈsatə lə ˈʃtessə
[racc.:] Quando ti sei sposata? Quanti anni avevi?
[inf.:] diʧasˈsɛtt ˈannə e mə so spoˈsata e ˈmiɔ maˈritɔ pəˈrɔ ɛ inˈvalidɔ ke la maˈrɔnna sə ˈvedə ka m ˈɛra m ˈɛra sənˈdutə e m ɛ ˈfattə ˈtoʎʎə unə ke ʎə manˈkava na ˈmanə peˈrɔ i so ˈʃtata kunˈtɛnta ˈissə ˈpurə ɛ ˈʃtatə nə bˈbrav ˈomə e ˈkwandə mə so spɔˈsata so ke n abbiˈtutʧə mə so spɔˈsata ke lə ˈvɛʃtə bˈbjankə ne ki lə pəˈtɛa fa e ˈsemmə ˈitə mɛ pərˈtatə a nˈnapoli ai paˈrɛndi ʎə paˈrjendə sje təˈnea ʎə paˈrjendə a nˈnapoli peˈrɔ sə ˈsemmə pərˈtatə nə paˈninə a pəˈdu e tre ˈmila ˈlirə a pəˈdu tre i e tre ˈissə ˈkwissə ˈɛra ʎə ˈsɔldə ke pərˈtɛmmə pə i a ʃtə a ʃtə ˈvjadʤə də ˈnɔtʦə e ˈkwandə ɛ ˈʃtatə a nˈnapoli ˈmamma m ˈɛra ˈkjena na vaˈliʒi də ˈpəmma ə paˈtanə faˈrini na paɲˈɲotta də ˈpanə lə ˈvinə l ˈwoʎʎə e ˈsemmə ˈitə a pərˈta i ke ˈvjadʤə də ˈnɔtʦə ˈsemmə uta i a ppərˈta la ˈrobba aʎʎə paˈrjendə pə pəˈte maɲˈɲa nu na settimˈmana e ˈkwandə so iti ˈlɔkə keʃta n ˈɛra fattə ˈniɛndə ʃta paˈrɛntə mə so uta bˈbjeʎʎə ˈmettə ammasˈsa ʎə makkaˈrunə a diʧasˈsɛtt ˈannə e inˈdantə so ˈfattə a maɲˈɲa ˈpurə pə ʎ ˈavətə nən ˈʦulə pə mme pəkˈke m ɛ pjatˈʃutə ˈsɛmpə də fa lə ˈkosə a ˈtuttə ˈkwandə ndˈzomma ˈsɛmpə dajuˈta nən so ˈʃtata mai nə ˈferma ndˈzomma va
[racc.:] E poi al viaggio di nozze cosa facevi? Andavi a passeggio?
[inf.:] e ˈjɛmmə ebˈbi a ˈspassə kei paˈrɛndi kə miɔ kudˈʤinɔ ˈkwestɔ mə ditˈʃeva ˈsɛmpə adriˈa adriˈa ˈfanə ˈkwellə ke tə ˈparə pəkˈke i so ˈtjenkə kwattordəˈʧ annə peˈrɔ so kaˈpiskə ˈtuttə e ˈkommə kaˈpiʃə ˈtuttə mo si si ˈpurə ka pepˈpinə tə da na ˈʃtretta nən fa ˈnjɛndə ˈdiʧə ke ˈiʧə ˈɛra nə ndˈzomma ˈɛra bbaʃˈtanʦa viˈvaʧə sə ˈkjamava toˈninə e pwo ˈsemmə itə a trəˈva la ˈmonəka ke ˈɛra la ˈsɔrə də maˈritənə ˈʃteva ən konˈvɛntə ˈkwandə ˈsemmə ˈitə ˈlɔkə ˈkeʃta ʧ ɛ ˈfattə ʎə ˈpranʣə ʎ ˈunikə ˈpranʣə ə la ˈvita mɛ ke mə rəˈkordə ke ʃtə ˈmonəkə ˈʧannə ˈfattə trəˈva pəkˈke ɛmmə i ˈʃpɔsi e ʧɛ ˈfattə nə bˈbjeʎʎə ˈpranʣə peˈrɔ ˈɔppə pasˈsatə ˈsɛtt ˈottə jwornə so rəvəˈnuta alla ˈkasa ˈsɛmpə kə ʎə ˈtrɛnə ˈsemmə rˈritə alla ˈkasa ˈkwannə so ˈitə alla ˈkasa so trəˈvatə mia so ˈswoʧəmə ˈsɔʧəma ke ˈʃteva a fa la kunˈʣɛrva e ˈmittətə a fa la kunˈʣɛrva asˈsjemə ku ˈessa ˈtutta la ˈnɔttə ke rənˈdrɛmmə allə ˈdjeʧə la ˈsera mə ˈivə pə addərˈmi pəˈrɔ ˈkeʃta kəmənˈʦɛttə a ffa la kunˈʣɛrva iʧə e mmɔ ˈkommə ˈfatʧə m adˈdɔrmə i e ˈsoʧəma ʃta ffa la kunˈʣɛrvə ˈkwandə ɛ ˈʃtatə ʎə ˈjwornə apprjˈessə la kunˈʣɛrva sə mətˈteva ˈfɔrə aʎʎə ˈsolə la ˈʃpasa ˈnʤima allə ˈtavələ e ˈtutta la irəˈnata i ˈjeva ʃta lˈlɔkə atˈtornə a dʤəˈrja la kunˈʣɛrva ke sə faˈʧeva la kunˈʣɛrva ˈsekka e i ˈaveva warˈda ʃta kunˈʣɛrva nən ʧə fa i lə ˈmoskə pəkˈke no
[racc.:] E come si faceva la conserva secca?
[inf.:] sə pasˈsava e pwo ˈdɔppə dəvənˈtava ˈlikwida ˈlikwida no aˈvɛmma fa nən faˈʧɛmmə kə lə makkiˈnettə a mˈmanə no akkuˈʃi aˈvɛmma ˈʃtrinʤə kə lə ˈmanə e sə skoˈlava la kunˈʣɛrva e la spanˈnɛmmə ˈfɔrə aʎʎə ˈsolə ˈkella pwo sə səkˈkava e la mətˈtɛmmə ˈaʎʎə baˈrattoli e ʧə mətˈtɛmmə ˈʎwoʎʎə nˈʧimə e ˈkeʃta rəmaˈneva pə ˈtuttə l inverˈnata faˈʧɛmmə na kukˈkjara ˈalla ˈvɔta ˈkosə e faˈʧɛmmə ʎə ˈsuɡə e dˈdɔppə ˈfattə ˈtuttə ˈkweʃtə so vəˈnutə abbiˈta a sabˈbinə ˈjekkə a sabˈbina tu ˈkommə so arrəˈvjata kwa ˈtuttu la dˈʤɛndə adriˈana adriˈana ˈjamməla a kiaˈma e mə vəˈnevənə a kiaˈma ˈtuttə ˈkwandə pə lavoˈra pəkˈke la pənˈʣjonə ˈɛra ˈtrɔppə ˈpɔka ke təˈnea ˈpɛppə ˈmio maˈritəmə e nən pəˈtɛmmə nən ˈʣə pəˈtea kamˈpa ebˈbi ke ˈkwellə alˈlora ˈtuttə la dˈʤɛndə mə vəˈnevənə a kiaˈma ˈjeva a fa səməˈna lə raˈriniə mə mətˈteva ʎə ˈkofənə ˈngapə ˈjeva a skarəˈka ndˈzomma mə kjaˈmavənə ˈtuttə ˈkwandə e kkuˈʃi so kəmənˈʦatə la mmaˈtini marrətˈʦjava allə ˈkwattə e ˈjeva a ffa lə ˈfjenə ʎə trətˈʧinə də ˈfjenə alˈlora mə ˈdevənə pe ˈsɛmpjə dəˈʧea ˈkwandə si ˈfattə tə ˈongə ˈmillə ˈlirə alˈlora i də ˈkorʦa faˈʧea ˈkwellə ammasˈsa fa ʃtə trətˈʧinə ˈsubbətə pˈpena ˈfattə ˈmillə ˈlirə ˈjeva alla ˈkasa dətˈʃeva a maˈritəmə i ˈvaʎʎə a ˈvilla laˈtina ˈvaʎʎə a fa ˈspesa pəkˈke nən ʧə ʃta no pˈpanə alˈlora tuʎˈʎeva ʃtə ˈmillə ˈlirə e so itə a ˈvilla laˈtina so tˈtwuotə na paɲˈɲotta də ˈpanə ʧjˈentə ˈɡrammə ə murtaˈdɛlla nə pakˈkettə ə siɡaˈrettə a maˈritəmə ke ˈatə nə ˈkilə ə makkaˈrunə e ˈkwannə ˈivə alla ˈkasa dətˈʃeva a maˈritəmə ˈwarda ˈkwanda ˈrobba so tˈtɔta ke ˈmillə ˈlirə e ˈkwiʎʎə ˈjeva trəˈvɛnnə lə ˈrjeʃtə e ritˈʃeva adˈdo lə ˈtoʎʎə lə rjˈeʃtə so ˈʃpisə ˈtuttə ˈkosə ae akkuˈʃi nən va bˈbuonə alˈlora si ˈspisə ˈtuttə ˈkosə ˈkommə fatˈʃemmə ˈmojə e inˈtantə so ˈittə i mə so wadaɲˈɲatə so pərˈtatə la ˈkasa ˈkjena mo bˈbaʃta no mo dˈdəmanə mmaˈtina rəˈvaʎʎə a faˈtja e mm abˈbuskə ˈnatə e ˈmillə ˈlirə e ˈɛkkə lə ˈkwellə ke so fatˈti pwɔ swo rˈrəviatə ʎə waʎˈʎunə ˈɲjunə apprjˈessə aʎʎ ˈavətə e inˈtantə i so ˈitə lə ˈʃtessə a faˈtja ˈieva pə lˈlena alla mənˈtaɲɲə ˈjeva ke baʃtiaˈnɛlli mə faˈʧeva lə faʃˈʃinə faˈʧɛmmə issə a pwɔ sə lə vənˈnevənə e a me mə ˈdevənə settəˈʧjendə ˈlirə ʎi ˈjwornə e alˈlorə indˈzomma ˈkwandə ˈɛra la ˈsera aspətˈtava ˈpurə toˈninə e nən fa ˈnjendə ˈjeva lə ˈʃtessə peˈrɔ a faˈtja ˈkwandə rəvəˈneva alla ˈkasa pərˈtava ˈsɛmpə va ʎə ˈsɔldə indˈzomma nən ʣo mmai rəˈmaʃta ˈsenʣa ˈsɔldi pəkˈke so vˈviʃta la miˈsɛria alˈlora m ɛ paˈrutə bˈbjeʎʎə ˈsɛmpə də lavoˈra e anˈɡora mo ˈvaʎʎə a lavoˈra
[racc.:] Anche i tuoi fratelli sono sposati?
[inf.:] so ˈtutti spɔˈsatə ˈtuttə ˈʃtannɔ ˈtutti ˈbbɛnɛ ki ʧ a ladˈʣjenda də ˈmukke ki ʧ a ladˈʣienda ke ˈfannə ʎə appaldaˈtori ndˈzomma oɲˈɲunə ʃta s ɛ ˈfattə la swa ˈʃtrada oɲˈɲunə ʃta ˈtuttə ˈʃtannə ˈtutti bˈbene
[racc.:] Chi se ne è andato all’estero?
[inf.:] ki ʃta all ˈɛʃtero na soˈrɛlla ʃta in kanaˈda e ˈʃtjamo ˈtutti bˈbene kɔˈmunkwə aˈdɛsso pəɛtemmə rənɡratˈʦja veraˈmɛnte dˈdio pəkˈke oɲˈɲunə ɛ aˈvutə la ˈʃtrada ˈswa pəkˈke ɛ aˈvutə la miˈsɛria peˈrɔ s ɛ ˈatə ˈsɛmpə da fa a lavoˈra
[racc.:] Che tipo di lavori si facevano all’epoca?
[inf.:] ˈnjɛndə ˈʧɛrtə i ˈmjɛi fraˈtɛlli faˈʧevənə anˈdavənə a ffa la muraˈtura ˈpɔi ʧ aˈvevanə la ˈkɔsa la ˈrobba la falʧjaˈtriʧɛ anˈdavənə a ˈmɛtə lə məˈtevənə lə ˈfjenə məˈtevənə l ˈɛrbə ə gˈɡranɔ məˈtevənə ˈtuttə ʃtə ˈkosə pə pəˈte
[racc.:] Ma i terreni degli altri?
[inf.:] ˈpure ˈkwellə ˈdeʎʎi ˈaltri si pwo təˈnevənə le masseˈrje ˈkwella də viˈsɔkki ˈkwellə ndˈzomma ˈtuttə lə masseˈrje s ˈɛrənə piʎˈʎatə ˈɲunə la sua e lavoˈrɛmmə ˈtrɛnda kwaˈranda tˈtombəra ə terˈrenə ˈtuttə asˈsjema ndˈzomma təˈnevənə lə ˈmukkə təˈnevənə lə ˈpɛkəru təˈnevənə i maˈjali ɡalˈlinə koˈniʎʎə tənaˈvamo ˈtuttə ndˈzomma pitˈʧjoni ndˈzomma la ˈkasa ˈɛra ˈpjena də ˈrobba ˈdɔpɔ ke sɔ arriˈvjatə ˈtuttə dˈʤovani no peˈrɔ i a diʧassətˈtannə mə ˈsɔ spɔˈsata ma ˈsɔ kontiˈnwatə anˈda a ˈkasa də mia ˈmadre ajuˈta a ˈfa ˈtuttə ʎə laˈvorə ke pəˈtevo ˈfa
[racc.:] Cosa faceva mamma?
[inf.:] e ˈmamma ˈʃtava solo a kˈkasa laˈvava ʃtiˈrava ˈtuttə ˈɛmmə ˈsɛi ˈottə pərˈʦonə ˈkommə faˈʧeva pəvəˈrɛlla a i a fa peˈrɔ lavɔˈrava ˈpure ˈlɛi ˈkwandə so təˈnea ləˈva lə ˈstabbjo lə ləˈtamə a la ˈʃtalla vəˈnɛa ˈpurə ˈessa ndˈzomma faˈʧea a mandˈʤa faˈʧea ˈtuttə ˈʃtə ˈkɔsə kə sə ˈsɛrvə də fa peˈrɔ ˈɛra i ke anˈdavo a ʤorˈnate parˈlɛnnə lə jorəˈnatə pə pərˈta pəkˈke ˈkwannə sə s aˈvea ˈmɛtə saˈvea ˈtrə ke sə trəsˈkava pər eˈsɛmpjə aˈveva vəˈnjə ˈsɛmpə ˈaltra dˈʤɛntə pəkˈke ˈsola ˈi nən pəˈtea ˈfa no ˈmamma e paˈpa nən pəˈtevənə ˈfa e alˈlora ˈʧə vəˈlevənə ˈtanta dˈʤɛntə e ˈi ˈdoppə ˈʃta ˈva la prəʃtaˈtura alla dˈʤɛntə ˈsi ˈjeva tʦapˈpa ˈsi ˈjeva a vanˈɡajə ndˈzomma ˈtuttə ˈʃtə ˈlavorə ke sə faˈʧevənə asˈsjema pəkˈke ˈunə ˈsulə nən lə pəˈtea fa e alˈlora ˈjemmə ˈtuttə asˈsjema pə pəˈte fa ʃtə laˈvorə e ˈkwandə pəˈrɔ attəkˈkava a nnu a trəsˈkajə a rakˈkoʎʎə la ˈleɲɲa a pərˈtalla a ˈkasa pəkˈke sə faˈʧevənə ʎə ˈɡrandə ˈkosə ˈɡrwossə no pə fa lə biˈɡettə aˈvɛmma fa ˈtuttə ʃtə ˈkosə alˈlora vəˈnevənə ajˈtwa ˈpurə a nnu e sə nno nən pəˈtɛmmə fa ˈsolə no pəkˈke la ˈtɛrra ˈɛra asˈsaj ˈɛra nəˈmwara ˈtɛrra pə ˈtuttə ˈkwandə e faˈʧɛmmə a ˈprɛʃta irəˈnatə
[racc.:] Ognuno aiutava l’altro
[inf.:] mi ˈkjamə adriˈana e la mia faˈmiʎʎa ɛra komˈpoʃta da ˈmamma paˈpa e ˈkwattro fraˈtɛlli e io e n ˈaltra soˈrɛlla alˈlora ˈio ɔ dovutɔ lavorare pəkˈke so ˈʃtata la ˈprima so ˈuta i pə lˈlena so ˈuta i aˈtinə a pəʎˈʎa lə ˈlattə pəkˈke lə ˈpanə ˈeva i sɛmpə kamməˈnjennə pəkˈkeə nən ʧə ˈjeva nəˈʃunə ˈʃtɛmmə ˈtuttə a ˈpjedə i ˈɛra la ˈprima m ˈɛra ˈsɛmbə na ragatˈʧina ˈɛra pikkoˈlina ˈnəʦomma pə i aˈtina pə fa ˈtuttə ʃtə laˈvorə peˈrɔ ʎə so ˈfattə lə ˈʃtessə pəkˈke tɛ la volonˈta də faˈtja alˈlora andavo pə ˈleɲɲa a i a pəʎˈʎa lə ˈlena alla mənˈtaɲɲi ke ˈmamma e sənˈno nə dˈʤorno mə kaʃtiˈgavə mə dəˈʧeva nən tə ˈmannə kə lə kəmˈpaɲɲə nən tə ˈfatʧə fa ˈnjɛndə ˈbaʃtə ka tje i pə lˈlena alˈlora sɔ itə pə ˈllena kə la nɛvə kə … e… m ˈeva ʃta atˈtjɛntə pəkˈke se mə ʃtratˈʧavə ʎə ˈpjannə paˈpa ʧə təˈriava ɔ pəkˈke si ˈitə alla mənˈtaɲɲi a ʃtratˈʧa ʎə ˈpjannə pɔi
[racc.:] poi una volta è successo che si sono strappati i panni?
[inf.:] e mə so ˈitə na ˈvɔta alla mənˈtaɲɲi e mə sɔ ʃtrapˈpatə nə veʃˈtitə ˈkwandə so mə ˈdatə a ˈkasa mio ˈpadre ɛ kəmənˈʦatə a kaʃtˈmja mɛ təˈriatə pəkˈke ˈiʧə ka nən mə faˈʧeva manˈʤa la ˈsera ka ˈdiʧə ka m ˈɛra ʃtratˈʧatə ʎə vəʃˈtitə e ˈiʧə i nən tə ʎə ˈpɔtʦə akkatˈta ʎə atə vəʃˈtitə kommə faˈʧemmə mo i ˈtjenɡə ˈʧinkə ˈsetə sɛi ˈfiʎʎə e i nən ˈpɔtʦə fa alˈlora i mə so arrabˈbjatə so ˈittə nən ʧə vaʎʎə kju alˈlora pə lˈlena ˈvatʧə tu e ˈkwiʎʎə ˈdiʃə no tje i pə lˈlena pəkˈke imma fa ʎə fwokə imma fa ˈmmaɲɲa nən ʧə ˈʃteva no gas nən ʧə ˈʃteva ˈluʧə nən ʧə ˈʃteva ˈnjɛndə alˈlora la ˈsera ʧaˈvɛmma ˈmettə vəˈʃinə ʎə ˈkaminə kɛ lə kə lə kaˈminə appətˈʧatə e aˈvɛmma ˈdiʧə la ˈkərona e i m ˈɛra ˈkwaʧə arrabˈbjatə sɛmpə ʃta kəˈrona ʃta kəˈrona ʎə ˈsɔldə nən ˈdravənə la məˈsɛria ʧə ˈʃteva ˈʃtə fraˈtɛllə ˈtuttə ˈtuttə lə ˈkosə ˈsɛmpə ˈtriʃtə pəkˈke manˈʤa ɛra ˈpɔko ɛra ˈpwokə alˈlora iə kəmənˈʦavə ˈtəneva dodiʧˈanni soˈ kəmənˈʦatə i a lavoˈrajə ə pə ˈsɛrva ke ˈsinəkə ˈLanʧia – kommə sə ˈkjama ˈkwiʎʎə - kə ˈkiʎʎə də ˈLanʧia e mə ˈdavanə ˈottˈeurə ˈotto milaˈlire al mese e ˈi kelˈlottə milaˈlirə ˈsubbətə pərˈtavə a ˈkasa e ˈmamma ˈsubbətə ˈjeva a fa ˈspesa e komˈprava a mmandˈʤa a tutti kuanti poi ˈkweʃta prima ke iɔ torˈnavə a ˈkasa mə ˈdevənə lə bˈbɛllə ˈfɛttə də ˈpanə e iɔ inˈveʧə ə mə lə manˈʤa porˈtavə ai miɛi fraˈtɛlli ke mə vəˈnevənə a rəʃˈʃi nˈnanʦə apprjˈessə ə ˈkommə arrəˈvjava ˈsubbətə kə kwellə ˈpanə ˈmmanə ˈtuttə ˈkwantə sə manˈʤavənə lə ˈpanə ˈmje e i warˈdava pə fa maɲˈɲa i fraˈtɛlli pɔi nə ˈjwornə un ˈdʤorno ˈmamma diʃə ɛ mɔ ˈemma i ˈemma i alla ˈmessa pəkˈke ə pə ˈlena nən ʧə ˈpətemmə i ka ˈʃtannə ʎə ˈgwardjə e ˈjammə aˈtina ˈjammə allə ˈmessa alˈlora tə ˈɛra ˈfattə la ˈnɛvə nel ʧinkwantaˈʧingwɛ ˈʃteva la ˈnɛvə ˈpartə əe semməˈitə aˈtina ˈsottə lə e ˈmamma dəˈʧeva nən təˈnemmə ˈna ˈlira pə atˈʧidə ʎə ˈpworkə kommə facemmə eə, alˈlora semməˈitə aˈtina i so dˈdatə na ʦamˈpata a nə karˈtɔtʧə e so ˈʃtea nəˈdɛrra ɔ ˈtwotə ʃtə karˈtɔtʧə e ʧə ˈʃteva lə ˈpepə suˈbbətə so kəmənˈʦatə a ʃtrilˈla ˈma ˈma pəˈtemmə atˈʧidə ʎə ˈpworkə pəkˈke so trəˈvatə ta bˈbuʃta kə lə ˈpepə e kella pɔra ˈmamma dessə e ke faʧemmə ebˈbi ʎə ˈpworkə kə lə ˈpepə ʧə vɔ lə ˈsalə ʧə vɔ ˈtanta ˈkosə ˈkommə faˈʧemmə e alˈlora ˈessə ˈjammə alla ˈmessə inˈtantə ˈjammə alla ˈmessə ˈiʧə kiˈsa ki l ɛ ˈpjersə ʃtə ˈkɔsə ʃta ˈpɔvəra ˈfemməna kiˈsa ki l ɛ ˈpjersə e i dətˈʃeva ʃta ə pənˈʦa ki l ɛ ˈpjerzə nu nən təˈnemmə ˈpɛdʤə də nu nən ʧə ʃtaˈra nəˈʧunə ˈvaʎʎə kˈkju ˈnanʦə e so ɳdrəppəˈkatə a nə ˈpjetʦə də a na ˈpɛtʦa tutta nera bˈbrutta sɔ ˈita a tˈtoʎʎə ʃta ˈpɛtʦa e ʧə ˈʃtevənə treˈtʃjentə ˈlirə ae nən ʧə so ˈviʃti kˈkju so ittə a mˈmamma – a ma ˈjamməʧennə assaˈi la ˈmessa mo ˈjamməʧennə – mamma ˈnjɛndə da fa ˈdiʧə ˈemma i aˈtinə ˈemma i ˈaʎʎə ˈprɛtə a pərˈta ˈkwuellə ke ˈsemmə trəˈvatə pəkˈke ʧə ʃta ˈkwakke ˈpovəra ˈfemməna kenən ˈpɔ maʎˈʎa ˈpɛdʤə də nu ˈsemmə ˈitə alla ˈmessa ˈsemmə pərˈtatə ˈkweʃtə ˈaʎʎə ˈprwɛtə e ʎə ˈprwɛtə ɛ ˈittə - ma portaˈtellə alla ˈkasa Mariaˈlui e vanə a ˈfa a maɲˈɲa ˈaʎʎə waʎˈʎunə pəkˈke ki l ɛ ˈpjerʦə sə vedə ka lə təˈneva dəkˈkju ejə alˈlora ˈtuttu kunˈtɛnda ˈsemmə ˈitə alla ˈkasa ˈsemmə ˈitə atˈʧisə ʎə ˈpwɔrkə e ˈsemmə maɲˈɲatə bˈbjeʎʎə la ˈkarnə ˈsemmə ˈfattə lə saˈsitʧə e ˈsemmə ˈʃtatə na jərˈnata nˈgrasi ddi ˈprwɔpi kunˈtjentə peˈrɔ ˈdoppə ɛ rəkmənˈʦatə pəkˈke lə sasitʧə nən zə pəˈtivə təˈkka ke nən zə pəˈtevənə maɲˈɲa də kɔnˈtinwə pəkˈke ˈɛmma maɲˈɲa ebˈbi la dəˈmenəka nəkˈkɔnə də ˈkarnə e sənˈnɔ təˈneva ʎə aˈmiʧə ʎə aˈmiʧə ˈevəna maɲˈɲa e nu no ˈɛkkə e nədˈzomma nu ˈʃtɛmmə ˈsɛmpə arrabˈbjatə pəkˈke ˈdiʧə kˈkommə va ki ˈkissə ke ˈvjennə da ˈfɔrə ˈenna maɲˈɲa e nu warˈdammə alˈlora i nə ˈjwornə ˈʃtea na bˈbella vəʃˈʃiki də saˈsitʧi i la so bˈbjeʎʎə taʎˈʎjata e a una unə a una unə la ˈsera mə la bˈbjeʎʎə maɲˈɲava e faˈʧeva maɲˈɲa pure i fraˈtɛlli e ʃtə ˈfrjatə ˈmiɛ dəˈʧevənə - oidˈdi mio se lə sa paˈpa sa lə matˈʦatə ke ʧə da - ma lə matˈʦatə mə lə so bəsˈkwatə i pəkˈke i so la ˈkolpa ˈɛra ˈtuttu la me diˈfatti paˈpa ˈdoppə l ɛ ˈviʃtə ka manˈkavənə lə saˈsitʧi e mɛ təˈrjatə a me e i ˈsitti ˈpɔi ˈnatu ˈvɔta lə ˈʃtessə mɛ bbətˈtatə ə matˈʦatə pəkˈke ʧə ˈʃteva la madɔnˈnina in ˈdʤirɔ ʎə missioˈnarjə ˈɛrənə pərˈtatə la maˈdɔnna ˈjekkə aˈtina e la pərˈtavənə pə ˈtuttə lə ˈkasə alˈlora na ˈsera i vəˈleva i aˈtina puˈri pəkˈke ˈʃtevənə a ˈvenəʧə aˈvevəna sortedˈʤa ˈʃta maˈdɔnna e i ˈʧivə ˈadʤa i ˈpur i aˈtinə ka ˈtɛnka ˈvenʤə i la maˈdɔnna ˈtɛnka ˈvenʤə pəkˈke paˈpa sə t ɛ ləˈva ʎə ˈvisjə də ʧə tərjˈa e də nən bˈbevə nən dɛ bˈbevə kju pəkˈke i nən pəˈteva sopporˈta ˈkwiʎʎə ke bbəˈveva ˈkwandə ˈsemmə arrəˈvjatə aˈtina la ˈdʤɛndə mə ɳgunˈtravənə e dətˈʃevənə anˈdo va nɛ ɛ parˈdaʃʃj adˈdo va ke parˈdaʃʃj ˈʧeva i i ˈvwoʎʎə i aˈtina ˈvaʎʎə a ˈvenʧə la maˈrɔnna ɛ ʃi ˈsetə ˈdeɲɲə vu ˈʧɛrtə ka so ˈdeɲɲi i dətˈʃeva i ˈdinɡa i a ˈvenʧə e bˈbaʃʃta ˈkwandə so ˈrrəvjata aˈtina ʎə ˈprɛtə ˈʃteva a dˈdiʧə ka la madɔnˈnina l ˈɛra vənˈʤuta d ˈinvɛrnɔ ɡioˈvanni k ˈɛra mio ˈpadre e i so rəˈmaʃta akkuˈʃi kunˈtɛnta kəmənˈʦavə a kˈkjaʎʎə mə nʣənəkˈkjavə ˈndɛrra e dətˈʃivə maˈdɔnna me ˈmojə ə tə ˈwoʎʎə tə ˈkjedə ebˈbi na gˈɡratʦia mə mə ˈvwoʎʎə spoˈsa ˈpur i ma ˈvwoʎʎə ˈnomə ke nən bˈbevə ˈpurə k ɛ inˈvalidə ʎə ˈmanka na ˈkɔssa nə bˈbratʧə kualˈsiasi ˈkɔsa ˈdiʧə i non nən ˈvwoʎʎə ʎə mbrjaˈkonə e diˈfatti so trəˈvatə vɛraˈmɛntə nə ʹbrav ʹomə e ndˈzomma e ˈsemmə ˈʃtatə bˈbjeʎʎə kunˈtjentə so aˈvutə tre ˈfiʎʎə pɔ so utə tre niˈpoti e so bˈbɛlla kunˈtɛnta ndˈzomma tuttə ˈkwellə kɛ so pasˈsatə peˈrɔ rriˈɛnnə arˈrɛtə so ˈuta i a fa lə a trəsˈka kə la trebbjaˈtura sɔla i so ˈita la ˈnɔttə allə ddu a tˈtoʎʎə lə ˈreɲɲə e lə so ˈuta rəpərˈtajə alla ˈkasa s ˈɛva ˈtutta la ˈnottə ˈjeva ʤirjˈɛnnə kə ˈtuttu la dˈʤɛntə fatˈʃɛəmmə lə kompaɲˈɲjə pəkˈke e iə vəˈlea ʧerˈkava ˈsɛmpə di maɲʹɲɛnnə pəkˈke mə təˈneva ˈfamə ɛra waʎˈʎɔla vəˈlea maɲʹɲa e ʧə iva ˈsɛmpə i a faˈtja nən manˈnavə a no mˈmamma e no paˈpa pəkˈke ˈkwandə i ˈjeva ˈlɔkə i maɲʹɲava ˈkwandə ˈjeva a faˈtja kəll ˈata dˈʤɛntə e alˈlora
[racc.:] Perché ti pagavano a mangiare?
[inf.:] ɛ paˈgavənə a mmandˈʤa ʧə ˈdavənə a mmandˈʤa e i mandˈʤava mandˈʤa pwo mə lə ˈpurə pərˈtava pəkˈke pənˈʦava ˈsɛmpə ai fraˈtɛlli ka ˈʃtevənə didˈʤunə ˈkommə a mme no
[racc.:] Cosa ti facevano mangiare in quel periodo?
[inf.:] e ke ʧə davano ˈpanə e pəpaˈrwolə ˈpanə e vˈverdzə a seˈkondə ʎə peˈrjɔdə də ˈkwellə ke faˈʧɛmmə sə ˈʃtɛmmə a ʦapˈpa ʧə ˈdavənə pr əˈsɛmpjə la verˈdura ˈpanə e ˈverʣə sənˈnɔ kwaˈkunə lə paˈtatə ˈfattə a ˈʦuppa lə ˈfavə ə ˈʧiʧə i piˈsɛllə ˈtutta ˈrɔbba də kamˈpaɲɲə nən nʣə ˈjeva mai akkatˈta ˈnjendə pəkˈke nən ʧə ˈʃtɛvə ˈnjendə a po so ita a mə a ˈmjetere a ˈmɛtə kə lə ˈmanə kə lə sərˈrekkjə e ˈkwandə ˈjɛmmə a ˈmɛtə lə ˈʃtessə ʧə pərˈtavənə a ˈppranʣə ˈmmjesə ʎə ˈkampə e alˈlora ˈkwiʎʎə ˈjwornə ʧə pərˈtavənə ʎə ˈmakkarunə ˈfattə kə ll ˈova nə pətˈʧɔnə pəkˈkeə ˈɛra ˈfɛʃta ke ˈʃtevənə a ˈmmɛtə lə ˈrwanə e jeva i kə ˈttre ˈkwattə pərˈʦunə e maɲˈɲɛmmə ndˈzomma abbaʃˈtanʣa e i ˈɛra kunˈtɛnta də fa ˈkweʃtə pəkˈkejə maɲˈɲava e bəˈveva indˈzomma ke a ˈkasa nən ʤə ˈʃteva ˈnjɛndə ˈdɔppə paˈpa pəˈrɔ ɛ ˈitə a faˈtja alla karˈtjera e ˈkwandə ɛ ˈitə a faˈtja alla karˈtjera ɛ kəmənˈʦatə arrəˈvja la ˈrɔbba entə la ˈkasa e alˈlora semˈmitə nəkˈkɔnə ˈmɛʎʎə peˈrɔ i so ˈuta ˈsɛmpə faˈtja mə so spoˈsatə lə ˈʃtessə
[racc.:] Quando ti sei sposata? Quanti anni avevi?
[inf.:] diʧasˈsɛtt ˈannə e mə so spoˈsata e ˈmiɔ maˈritɔ pəˈrɔ ɛ inˈvalidɔ ke la maˈrɔnna sə ˈvedə ka m ˈɛra m ˈɛra sənˈdutə e m ɛ ˈfattə ˈtoʎʎə unə ke ʎə manˈkava na ˈmanə peˈrɔ i so ˈʃtata kunˈtɛnta ˈissə ˈpurə ɛ ˈʃtatə nə bˈbrav ˈomə e ˈkwandə mə so spɔˈsata so ke n abbiˈtutʧə mə so spɔˈsata ke lə ˈvɛʃtə bˈbjankə ne ki lə pəˈtɛa fa e ˈsemmə ˈitə mɛ pərˈtatə a nˈnapoli ai paˈrɛndi ʎə paˈrjendə sje təˈnea ʎə paˈrjendə a nˈnapoli peˈrɔ sə ˈsemmə pərˈtatə nə paˈninə a pəˈdu e tre ˈmila ˈlirə a pəˈdu tre i e tre ˈissə ˈkwissə ˈɛra ʎə ˈsɔldə ke pərˈtɛmmə pə i a ʃtə a ʃtə ˈvjadʤə də ˈnɔtʦə e ˈkwandə ɛ ˈʃtatə a nˈnapoli ˈmamma m ˈɛra ˈkjena na vaˈliʒi də ˈpəmma ə paˈtanə faˈrini na paɲˈɲotta də ˈpanə lə ˈvinə l ˈwoʎʎə e ˈsemmə ˈitə a pərˈta i ke ˈvjadʤə də ˈnɔtʦə ˈsemmə uta i a ppərˈta la ˈrobba aʎʎə paˈrjendə pə pəˈte maɲˈɲa nu na settimˈmana e ˈkwandə so iti ˈlɔkə keʃta n ˈɛra fattə ˈniɛndə ʃta paˈrɛntə mə so uta bˈbjeʎʎə ˈmettə ammasˈsa ʎə makkaˈrunə a diʧasˈsɛtt ˈannə e inˈdantə so ˈfattə a maɲˈɲa ˈpurə pə ʎ ˈavətə nən ˈʦulə pə mme pəkˈke m ɛ pjatˈʃutə ˈsɛmpə də fa lə ˈkosə a ˈtuttə ˈkwandə ndˈzomma ˈsɛmpə dajuˈta nən so ˈʃtata mai nə ˈferma ndˈzomma va
[racc.:] E poi al viaggio di nozze cosa facevi? Andavi a passeggio?
[inf.:] e ˈjɛmmə ebˈbi a ˈspassə kei paˈrɛndi kə miɔ kudˈʤinɔ ˈkwestɔ mə ditˈʃeva ˈsɛmpə adriˈa adriˈa ˈfanə ˈkwellə ke tə ˈparə pəkˈke i so ˈtjenkə kwattordəˈʧ annə peˈrɔ so kaˈpiskə ˈtuttə e ˈkommə kaˈpiʃə ˈtuttə mo si si ˈpurə ka pepˈpinə tə da na ˈʃtretta nən fa ˈnjɛndə ˈdiʧə ke ˈiʧə ˈɛra nə ndˈzomma ˈɛra bbaʃˈtanʦa viˈvaʧə sə ˈkjamava toˈninə e pwo ˈsemmə itə a trəˈva la ˈmonəka ke ˈɛra la ˈsɔrə də maˈritənə ˈʃteva ən konˈvɛntə ˈkwandə ˈsemmə ˈitə ˈlɔkə ˈkeʃta ʧ ɛ ˈfattə ʎə ˈpranʣə ʎ ˈunikə ˈpranʣə ə la ˈvita mɛ ke mə rəˈkordə ke ʃtə ˈmonəkə ˈʧannə ˈfattə trəˈva pəkˈke ɛmmə i ˈʃpɔsi e ʧɛ ˈfattə nə bˈbjeʎʎə ˈpranʣə peˈrɔ ˈɔppə pasˈsatə ˈsɛtt ˈottə jwornə so rəvəˈnuta alla ˈkasa ˈsɛmpə kə ʎə ˈtrɛnə ˈsemmə rˈritə alla ˈkasa ˈkwannə so ˈitə alla ˈkasa so trəˈvatə mia so ˈswoʧəmə ˈsɔʧəma ke ˈʃteva a fa la kunˈʣɛrva e ˈmittətə a fa la kunˈʣɛrva asˈsjemə ku ˈessa ˈtutta la ˈnɔttə ke rənˈdrɛmmə allə ˈdjeʧə la ˈsera mə ˈivə pə addərˈmi pəˈrɔ ˈkeʃta kəmənˈʦɛttə a ffa la kunˈʣɛrva iʧə e mmɔ ˈkommə ˈfatʧə m adˈdɔrmə i e ˈsoʧəma ʃta ffa la kunˈʣɛrvə ˈkwandə ɛ ˈʃtatə ʎə ˈjwornə apprjˈessə la kunˈʣɛrva sə mətˈteva ˈfɔrə aʎʎə ˈsolə la ˈʃpasa ˈnʤima allə ˈtavələ e ˈtutta la irəˈnata i ˈjeva ʃta lˈlɔkə atˈtornə a dʤəˈrja la kunˈʣɛrva ke sə faˈʧeva la kunˈʣɛrva ˈsekka e i ˈaveva warˈda ʃta kunˈʣɛrva nən ʧə fa i lə ˈmoskə pəkˈke no
[racc.:] E come si faceva la conserva secca?
[inf.:] sə pasˈsava e pwo ˈdɔppə dəvənˈtava ˈlikwida ˈlikwida no aˈvɛmma fa nən faˈʧɛmmə kə lə makkiˈnettə a mˈmanə no akkuˈʃi aˈvɛmma ˈʃtrinʤə kə lə ˈmanə e sə skoˈlava la kunˈʣɛrva e la spanˈnɛmmə ˈfɔrə aʎʎə ˈsolə ˈkella pwo sə səkˈkava e la mətˈtɛmmə ˈaʎʎə baˈrattoli e ʧə mətˈtɛmmə ˈʎwoʎʎə nˈʧimə e ˈkeʃta rəmaˈneva pə ˈtuttə l inverˈnata faˈʧɛmmə na kukˈkjara ˈalla ˈvɔta ˈkosə e faˈʧɛmmə ʎə ˈsuɡə e dˈdɔppə ˈfattə ˈtuttə ˈkweʃtə so vəˈnutə abbiˈta a sabˈbinə ˈjekkə a sabˈbina tu ˈkommə so arrəˈvjata kwa ˈtuttu la dˈʤɛndə adriˈana adriˈana ˈjamməla a kiaˈma e mə vəˈnevənə a kiaˈma ˈtuttə ˈkwandə pə lavoˈra pəkˈke la pənˈʣjonə ˈɛra ˈtrɔppə ˈpɔka ke təˈnea ˈpɛppə ˈmio maˈritəmə e nən pəˈtɛmmə nən ˈʣə pəˈtea kamˈpa ebˈbi ke ˈkwellə alˈlora ˈtuttə la dˈʤɛndə mə vəˈnevənə a kiaˈma ˈjeva a fa səməˈna lə raˈriniə mə mətˈteva ʎə ˈkofənə ˈngapə ˈjeva a skarəˈka ndˈzomma mə kjaˈmavənə ˈtuttə ˈkwandə e kkuˈʃi so kəmənˈʦatə la mmaˈtini marrətˈʦjava allə ˈkwattə e ˈjeva a ffa lə ˈfjenə ʎə trətˈʧinə də ˈfjenə alˈlora mə ˈdevənə pe ˈsɛmpjə dəˈʧea ˈkwandə si ˈfattə tə ˈongə ˈmillə ˈlirə alˈlora i də ˈkorʦa faˈʧea ˈkwellə ammasˈsa fa ʃtə trətˈʧinə ˈsubbətə pˈpena ˈfattə ˈmillə ˈlirə ˈjeva alla ˈkasa dətˈʃeva a maˈritəmə i ˈvaʎʎə a ˈvilla laˈtina ˈvaʎʎə a fa ˈspesa pəkˈke nən ʧə ʃta no pˈpanə alˈlora tuʎˈʎeva ʃtə ˈmillə ˈlirə e so itə a ˈvilla laˈtina so tˈtwuotə na paɲˈɲotta də ˈpanə ʧjˈentə ˈɡrammə ə murtaˈdɛlla nə pakˈkettə ə siɡaˈrettə a maˈritəmə ke ˈatə nə ˈkilə ə makkaˈrunə e ˈkwannə ˈivə alla ˈkasa dətˈʃeva a maˈritəmə ˈwarda ˈkwanda ˈrobba so tˈtɔta ke ˈmillə ˈlirə e ˈkwiʎʎə ˈjeva trəˈvɛnnə lə ˈrjeʃtə e ritˈʃeva adˈdo lə ˈtoʎʎə lə rjˈeʃtə so ˈʃpisə ˈtuttə ˈkosə ae akkuˈʃi nən va bˈbuonə alˈlora si ˈspisə ˈtuttə ˈkosə ˈkommə fatˈʃemmə ˈmojə e inˈtantə so ˈittə i mə so wadaɲˈɲatə so pərˈtatə la ˈkasa ˈkjena mo bˈbaʃta no mo dˈdəmanə mmaˈtina rəˈvaʎʎə a faˈtja e mm abˈbuskə ˈnatə e ˈmillə ˈlirə e ˈɛkkə lə ˈkwellə ke so fatˈti pwɔ swo rˈrəviatə ʎə waʎˈʎunə ˈɲjunə apprjˈessə aʎʎ ˈavətə e inˈtantə i so ˈitə lə ˈʃtessə a faˈtja ˈieva pə lˈlena alla mənˈtaɲɲə ˈjeva ke baʃtiaˈnɛlli mə faˈʧeva lə faʃˈʃinə faˈʧɛmmə issə a pwɔ sə lə vənˈnevənə e a me mə ˈdevənə settəˈʧjendə ˈlirə ʎi ˈjwornə e alˈlorə indˈzomma ˈkwandə ˈɛra la ˈsera aspətˈtava ˈpurə toˈninə e nən fa ˈnjendə ˈjeva lə ˈʃtessə peˈrɔ a faˈtja ˈkwandə rəvəˈneva alla ˈkasa pərˈtava ˈsɛmpə va ʎə ˈsɔldə indˈzomma nən ʣo mmai rəˈmaʃta ˈsenʣa ˈsɔldi pəkˈke so vˈviʃta la miˈsɛria alˈlora m ɛ paˈrutə bˈbjeʎʎə ˈsɛmpə də lavoˈra e anˈɡora mo ˈvaʎʎə a lavoˈra
[racc.:] Anche i tuoi fratelli sono sposati?
[inf.:] so ˈtutti spɔˈsatə ˈtuttə ˈʃtannɔ ˈtutti ˈbbɛnɛ ki ʧ a ladˈʣjenda də ˈmukke ki ʧ a ladˈʣienda ke ˈfannə ʎə appaldaˈtori ndˈzomma oɲˈɲunə ʃta s ɛ ˈfattə la swa ˈʃtrada oɲˈɲunə ʃta ˈtuttə ˈʃtannə ˈtutti bˈbene
[racc.:] Chi se ne è andato all’estero?
[inf.:] ki ʃta all ˈɛʃtero na soˈrɛlla ʃta in kanaˈda e ˈʃtjamo ˈtutti bˈbene kɔˈmunkwə aˈdɛsso pəɛtemmə rənɡratˈʦja veraˈmɛnte dˈdio pəkˈke oɲˈɲunə ɛ aˈvutə la ˈʃtrada ˈswa pəkˈke ɛ aˈvutə la miˈsɛria peˈrɔ s ɛ ˈatə ˈsɛmpə da fa a lavoˈra
[racc.:] Che tipo di lavori si facevano all’epoca?
[inf.:] ˈnjɛndə ˈʧɛrtə i ˈmjɛi fraˈtɛlli faˈʧevənə anˈdavənə a ffa la muraˈtura ˈpɔi ʧ aˈvevanə la ˈkɔsa la ˈrobba la falʧjaˈtriʧɛ anˈdavənə a ˈmɛtə lə məˈtevənə lə ˈfjenə məˈtevənə l ˈɛrbə ə gˈɡranɔ məˈtevənə ˈtuttə ʃtə ˈkosə pə pəˈte
[racc.:] Ma i terreni degli altri?
[inf.:] ˈpure ˈkwellə ˈdeʎʎi ˈaltri si pwo təˈnevənə le masseˈrje ˈkwella də viˈsɔkki ˈkwellə ndˈzomma ˈtuttə lə masseˈrje s ˈɛrənə piʎˈʎatə ˈɲunə la sua e lavoˈrɛmmə ˈtrɛnda kwaˈranda tˈtombəra ə terˈrenə ˈtuttə asˈsjema ndˈzomma təˈnevənə lə ˈmukkə təˈnevənə lə ˈpɛkəru təˈnevənə i maˈjali ɡalˈlinə koˈniʎʎə tənaˈvamo ˈtuttə ndˈzomma pitˈʧjoni ndˈzomma la ˈkasa ˈɛra ˈpjena də ˈrobba ˈdɔpɔ ke sɔ arriˈvjatə ˈtuttə dˈʤovani no peˈrɔ i a diʧassətˈtannə mə ˈsɔ spɔˈsata ma ˈsɔ kontiˈnwatə anˈda a ˈkasa də mia ˈmadre ajuˈta a ˈfa ˈtuttə ʎə laˈvorə ke pəˈtevo ˈfa
[racc.:] Cosa faceva mamma?
[inf.:] e ˈmamma ˈʃtava solo a kˈkasa laˈvava ʃtiˈrava ˈtuttə ˈɛmmə ˈsɛi ˈottə pərˈʦonə ˈkommə faˈʧeva pəvəˈrɛlla a i a fa peˈrɔ lavɔˈrava ˈpure ˈlɛi ˈkwandə so təˈnea ləˈva lə ˈstabbjo lə ləˈtamə a la ˈʃtalla vəˈnɛa ˈpurə ˈessa ndˈzomma faˈʧea a mandˈʤa faˈʧea ˈtuttə ˈʃtə ˈkɔsə kə sə ˈsɛrvə də fa peˈrɔ ˈɛra i ke anˈdavo a ʤorˈnate parˈlɛnnə lə jorəˈnatə pə pərˈta pəkˈke ˈkwannə sə s aˈvea ˈmɛtə saˈvea ˈtrə ke sə trəsˈkava pər eˈsɛmpjə aˈveva vəˈnjə ˈsɛmpə ˈaltra dˈʤɛntə pəkˈke ˈsola ˈi nən pəˈtea ˈfa no ˈmamma e paˈpa nən pəˈtevənə ˈfa e alˈlora ˈʧə vəˈlevənə ˈtanta dˈʤɛntə e ˈi ˈdoppə ˈʃta ˈva la prəʃtaˈtura alla dˈʤɛntə ˈsi ˈjeva tʦapˈpa ˈsi ˈjeva a vanˈɡajə ndˈzomma ˈtuttə ˈʃtə ˈlavorə ke sə faˈʧevənə asˈsjema pəkˈke ˈunə ˈsulə nən lə pəˈtea fa e alˈlora ˈjemmə ˈtuttə asˈsjema pə pəˈte fa ʃtə laˈvorə e ˈkwandə pəˈrɔ attəkˈkava a nnu a trəsˈkajə a rakˈkoʎʎə la ˈleɲɲa a pərˈtalla a ˈkasa pəkˈke sə faˈʧevənə ʎə ˈɡrandə ˈkosə ˈɡrwossə no pə fa lə biˈɡettə aˈvɛmma fa ˈtuttə ʃtə ˈkosə alˈlora vəˈnevənə ajˈtwa ˈpurə a nnu e sə nno nən pəˈtɛmmə fa ˈsolə no pəkˈke la ˈtɛrra ˈɛra asˈsaj ˈɛra nəˈmwara ˈtɛrra pə ˈtuttə ˈkwandə e faˈʧɛmmə a ˈprɛʃta irəˈnatə
[racc.:] Ognuno aiutava l’altro
(00:00)
[racc.:] Nonna dimmi come ti chiami, raccontami della tua famiglia. [inf.:] Mi chiamo Adriana, e la mia famiglia era composta da mamma, papà, quattro fratelli, io e un altra sorella. Allora io ho dovuto lavorare perché sono stata la prima. Sono dovuta andare per legna, sono dovuta andare ad Atina a prendere il latte perché… il pane, dovevo sempre camminare perché non ci andava nessuno, stavamo tutti a piedi. Io ero la prima ma ero sempre una ragazzina, ero piccolina insomma, per andare ad Atina per fare tutto questo lavoro, però l’ho fatto lo stesso perché avevo la volontà di lavorare. Allora andavo per legna, andavo a prendere la legna alla montagna con mamma e sennò un giorno mi castigava, mi diceva “non ti mando con le compagne, non ti faccio fare niente basta che devi andare per legna”. Allora sono andata per legna, con la neve, con… e dovevo stare attenta perché se mi strappavo i panni papà mi picchiava “perché sei andata in montagna per strapparti i vestiti?” Poi
[racc.:] Poi una volta è successo che si sono strappati i panni?
[inf.:] Sono andata una volta in montagna e mi sono strappata un vestito, quando sono andata a casa mio padre ha iniziato a bestemmiare, mi ha picchiata perché diceva che non mi faceva mangiare la sera perché diceva che mi ero strappata il vestito e dice “io non te lo posso comprare un altro vestito, come facciamo adesso io ho cinque, siete sei figli io non posso fare…” Allora io mi sono arrabbiata, ho detto “ Non ci vado più allora per legna, vacci tu” e quello dice “ No, devi andare per legna perché dobbiamo fare il fuoco, dobbiamo fare da mangiare” non c’era il gas, non c’era luce, non c’era niente, allora la sera ci dovevamo mettere vicino al camino, con il camino acceso, e dovevamo dire la corona, e io mi ero quasi arrabbiata, sempre questa corona, questa corona, i soldi non rientravano, la miseria ci stava, i fratelli tutte le cose, sempre tristi, perché il mangiare era poco
(02:01)
allora io iniziai, avevo dodici anni, ho cominciato ad andare a lavorare, come serva con il sindaco Lancia - come si chiama quello - con quelli di Lancia e mi davano otto euro, otto mila lire al mese, e io quelle otto mila lire subito le portavo a casa e mamma subito andava a fare spesa e comprava da mangiare per tutti quanti.
Poi questa, prima che io tornavo a casa mi davano una bella fetta di pane e io invece di mangiarla la portavo ai miei fratelli che mi venivano incontro e come arrivavo subito, con quel pane in mano, tutti quanti mangiavano il pane mio, e io guardavo, per far mangiare i fratelli.
Poi un giorno mamma dice: «E adesso dobbiamo andare alla messa perché per legna non ci possiamo andare perché ci sono le guardie e andiamo ad Atina» andiamo alla messa allora, aveva fatto la neve nel cinquantacinque (1955) c’era la neve per terra e siamo andati ad Atina sotto le …. E mamma diceva: «Non abbiamo una lira, per uccidere il maiale, come facciamo?» Allora siamo andate ad Atina e io ho dato un calcio ad un cartoccio che stava per terra, ho preso questo cartoccio e c’era il pepe, subito ho iniziato a strillare Mà Mà possiamo uccidere il maiale perché ho trovato questa busta con il pepe, e quella povera mamma disse: «E che facciamo il maiale solo con il pepe? Ci vuole il sale, ci vogliono tante cose, come facciamo?» e allora disse: «Andiamo alla messa, chissà chi lo ha perso questo coso, questa povera femmina, chissà chi lo ha perso», e io dicevo: «Ma stai pensando a chi lo ha perso, noi non abbiamo … peggio di noi non ci sarà nessuno.»
Vado più avanti e sono inciampata in un pezzo di ... a uno straccio tutto nero, brutto, e sono andata a prendere questo straccio, e c’èrano trecento lire, non ci ho visto più, ho detto a mamma: «Ma’ andiamocene, lascia stare di andare a messa adesso, andiamocene» mamma niente da fare, dobbiamo andare ad Atina dobbiamo andare dal prete a portare quello che abbiamo trovato (04:02)
perché c’è qualche povera femmina che non può mangiare peggio di noi.
Siamo andate a messa, abbiamo portato questo al prete e il prete ha detto: «Ma portatelo a casa Marialuisa, e vai a fare da mangiare ai bambini perché chi lo ha perso si vede che lo aveva in più» e allora tutta contenta siamo andate a casa abbiamo ucciso il maiale e abbiamo mangiato belli la carne, abbiamo fatto le salsicce, e siamo stati una giornata in grazia di Dio, proprio contenti.
Però dopo è ricominciato perché le salsicce non si potevano toccare perché non si potevano mangiare di continuo perché dovevamo mangiarle solo la domenica un po’ di carne altrimenti aveva gli amici, gli amici dovevano mangiare e noi no ecco, e insomma noi stavamo sempre arrabbiati perché dicevo: «Come mai questi che vengono da fuori devono mangiare e noi guardiamo?»
Allora io, un giorno, c’era una bella vescica di salsicce, io l’ho bella tagliata e ad una ad una la sera me le mangiavo, e facevo mangiare anche i fratelli, e i miei fratelli dicevano: «Oddio quando lo saprà papà sia le mazzate che ti darà». Ma le mazzate le ho prese io perché io sono, la colpa era tutta la mia, difatti papà dopo ha visto che mancavano le salsicce e ha picchiato a me e io zitta.
Poi un altra volta lo stesso mi ha riempito di mazzate perché ci stava la Madonnina in giro, i missionari avevano portato la Madonna qui ad Atina e la portavano per tutte le case. Allora una sera io volevo andare ad Atina anche io perché stavano vincendo... dovevano sorteggiare questa Madonna e io dissi: «Devo andare anche io ad Atina perché devo vincere io la Madonna, devo vincere perché papà deve togliersi il vizio di picchiarci e di bere, non deve bere più perché io non potevo sopportare più che beveva».
Quando siamo arrivati ad Atina la gente mi incontrava e diceva: «Dove vai? Ragazza dove vai? Eh ragazza?» Dicevo io: «Io voglio andare ad Atina, vado a vincere la Madonna» «E si siete degni voi» «Certo che sono degna io» dicevo io: «Devo andare a vincere e basta».
Quando sono arrivata ad Atina il prete stava dicendo che la Madonnina l’aveva vinta D’Inverno Giovanni, che era mio padre (06:00)
e io sono rimasta così contenta, ho iniziato a piangere, mi inginocchiai per terra e dissi: «Madonna mia, adesso ti voglio, ti chiedo solo una grazia, mi voglio sposare anche io ma voglio un uomo che non beva, anche se è invalido, gli manca una gamba, un braccio qualsiasi cosa io non voglio un ubriacone» e infatti ho trovato veramente un bravo uomo e insomma e siamo stati belli contenti. Ho avuto tre figli poi ho avuto tre nipoti e sono bella contenta.
Insomma tutto quello che ho passato però tornando indietro sono dovuta andare a fare la tresca, con la trebbiatura, sola io sono dovuta andare la notte alle due a prendere i fasci di grano e le ho dovuto riportare a casa, tutta la notte andavo girando con tutta la gente facevamo le compagnie, perché… io volevo, cercavo sempre di andare a mangiare perché avevo fame, ero ragazza, volevo mangiare e ci andavo sempre io a lavorare.
Non mandavo né mamma né papà perché quando io andavo lì io mangiavo, quando andavo a lavorare con l’altra gente. [racc.:] Perché ti pagavano a mangiare?
[inf.:] Eh ci pagavano con il mangiare, ci davano da mangiare e io mangiavo, poi me lo portavo perché pensavo sempre che erano a digiuno come me.
[racc.:] Cosa ti facevano mangiare in quel periodo?
[inf.:] E cosa ci davano… pane e peperoni, pane e verdura a seconda del periodo, di quello che facevamo. Se stavamo zappando ci davano, per esempio, la verdura, pane e verza, sennò qualcuno le patate fatte a zuppa, le fave, i ceci, i piselli, tutta roba di campagna, non si andava mai a comprare niente perché non ci stava niente. Poi sono andata a mietere, a mietere a mano con la “serrecchia”, e quando andavamo a mietere lo stesso ci portavano il pranzo in mezzo al campo, e allora quel giorno ci portavano i maccheroni fatti all’uovo, un piccione perché era festa perché stavano mietendo il grano. E io andavo con tre o quattro persone e mangiavamo, insomma, abbastanza, e io ero contenta di fare questo perché mangiavo e bevevo, insomma,
(08:02)
perché a casa non c’era niente. Poi però papà è andato a lavorare alla cartiera e quando è andato a lavorare in cartiera è iniziata ad arrivare la roba dentro casa, e allora siamo andati un po’ meglio, però io ho dovuto sempre lavorare.
Mi sono sposata lo stesso. [racc.:] Quando ti sei sposata? Quanti anni avevi?
[inf.:] Diciassette anni, e mi sono sposata, mio marito però è invalido, perché la Madonna si vede che mi aveva sentito e mi ha fatto prendere uno a cui mancava una mano, però io sono stata contenta, lui anche, è stato un bravo uomo. Quando mi sono sposata, con un abitino mi sono sposata, perché il vestito bianco... chi lo poteva fare? E siamo andati, mi ha portato a Napoli, dai parenti, i parenti suoi. Aveva i parenti a Napoli, però ci siamo portati un panino a testa e tre mila lire a testa, tre io e tre lui, questi erano i soldi che portammo per andare a questo viaggio di nozze. Quando siamo arrivati a Napoli, mamma mi aveva riempito la valigia di patate, farina, una pagnotta di pane, il vino, l’olio, e siamo andati a portare… che viaggio di nozze! Siamo dovuti andare a portare la roba ai parenti per poter mangiare noi una settimana, e quando sono andata lì questa non aveva fatto niente, questa parente, mi sono dovuta bella mettere ad ammassare i maccheroni, a diciassette anni! E intanto ho fatto da mangiare anche per gli altri, non solo per me, perché mi è piaciuto sempre fare le cose per tutti quanti insomma, sempre di aiutare, non sono stata mai ferma insomma.
[racc.:] E poi al viaggio di nozze cosa facevi? Andavi a passeggio?
[inf.:] Andavamo solo a passeggio con i parenti, con mio cugino, questo mi diceva sempre: «Adriana fai quello che vuoi perché io ho quattordici anni però capisco tutto» «Come capisci tutto?» «Si, anche se Peppino ti stringe non fa niente» disse,
(10:01)
perché, insomma, era molto vivace, si chiamava Tonino.
Poi siamo andati a trovare la monaca, che era la sorella di mio marito, stava in convento. Quando siamo andati lì questa ci ha fatto un pranzo, l’unico pranzo della mia vita che mi ricordo, perché queste monache ci hanno fatto trovare perché eravamo sposi, e ci ha fatto un bel pranzo.
Però dopo passati questi otto giorni sono tornata a casa, sempre con il treno. Siamo tornati a casa, quando sono tornata a casa ho trovato mia suocera che stava facendo la conserva. Mettiti a fare la conserva insieme a lei, tutta la notte, perché rientrammo alle dieci della sera, andai per dormire, però questa iniziò a fare la conserva, e dissi “Ora come faccio? Io dormo e mia suocera sta facendo la conserva” Quando fu il giorno dopo, la conserva si mettevo fuori al sole, stesa su di una tavola e tutta la giornata io dovevo stare lì attorno a girare la conserva, perché si faceva la conserva secca, e io dovevo guardare questa conserva, per non farci andare le mosche. [racc.:] E come si faceva la conserva secca?
[inf.:] Si passava e poi dopo diventava liquida liquida, dovevamo fare, non facevamo con la macchinetta ma a mano, così dovevamo stringere con le mani e si scolava la conserva e la spandevamo fuori al sole, quella poi si seccava e la mettevamo nei barattoli e ci mettevamo l’olio sopra e questa rimaneva per tutta l’invernata, facevamo un cucchiaio alla volta e così facevamo il sugo. Dopo fatto tutto questo sono venuta ad abitare a Sabina, appena sono arrivata qui tutta la gente «Adriana, Adriana, andiamo a chiamarla» e mi venivano a chiamare tutti quanti per lavorare perché la pensione era troppo poco, quella che aveva Peppe mio marito, e non potevamo, non si poteva vivere solo con quella, allora tutte le persone mi venivano a chiamare. Andavo a seminare il grano, mi mettevo un cesto in testa e andavo a scaricare, insomma mi chiamavano tutti quanti,
(12:01)
e così ho iniziato. La mattina mi alzavo alle quattro a andavo a fare il fieno, le treccine di fieno, allora mi davano, per esempio, dicevano «Quando hai finito ti do mille lire». Allora io di corsa facevo quello, ammassavo, facevo queste treccine subito, appena fatte mille lire andavo a casa, dicevo a mio marito: «Io vado a Villa Latina, vado a fare spesa perché non c’è più il pane», allora prendevo queste mille lire e andavo a Villa Latina, prendevo una pagnotta di pane, cento grammi di mortadella, un pacchetto di sigarette a mio marito, cos’altro… un chilo di maccheroni e quando tornavo a casa dicevo a mio marito: «Guarda quanta roba ho preso con mille lire!» E quello andava cercando il resto, e io gli dicevo: «Dove lo prendi il resto? Ho speso tutto!» «Ma così non va bene allora, hai speso tutto, come facciamo adesso?» «E intanto - ho detto - io ho guadagnato, ho portato la casa piena, adesso basta, domani mattina torno a lavorare e guadagno altre mille lire». Ed ecco quello che ho fatto, poi sono arrivati i ragazzi, uno dietro l’altro e intanto sono andata lo stesso a lavorare. Andavo per legna in montagna, andavo con Bastianelli, facevo… la fascina facevamo, lui poi se le vendeva e a me dava settecento lire al giorno, e allora, insomma, quando era la sera, aspettavo anche Tonino, ma non fa niente andavo lo stesso però a lavorare. Quando tornavo a casa portavo sempre i soldi insomma, non sono mai rimasta senza, perché ho visto la miseria allora mi è sembrato bello sempre di lavorare e ancora adesso vado a lavorare. [racc.:] Anche i tuoi fratelli sono sposati?
[inf.:] Sono tutti sposati, stanno tutti bene, chi ha la fattoria di mecche, chi ha l’azienda di appaltatori, insomma ognuno ha fatto la sua strada, ognuno … stanno tutti bene.
[racc.:] Chi se ne è andato all’estero
[inf.:] Chi sta all’estero, una sorella sta in Canada, e stiamo tutti bene comunque, adesso possiamo veramente ringraziare Dio perché ognuno ha avuto la sua strada, perché uno ha avuto la miseria però si è dato sempre da fare lavorare.
(14:00)
[racc.:] Che tipo di lavori si facevano all’epoca?
[inf.:] Niente, i miei fratelli andavano a fare i muratori, poi avevano la falciatrice e andavano a mietere il fieno, a mietere l’erba. Il grano, tutte queste cose per poter …
[racc.:] Ma i terreni degli altri?
[inf.:] Anche quelli degli altri, si. Poi avevano le masserie, quella di Visocchi, quella… insomma si erano presi tutte le masserie, ognuno la sua, e lavoravamo trenta, quaranta ettari di terreno, tutti insieme. Insomma avevano le mucche, avevano le pecore, avevano i maiali, galline, conigli, avevamo tutto insomma, piccioni. Insomma la casa era piena di roba dopo che sono diventati tutti ragazzi. Però io a diciassette anni mi sono sposata, ma ho continuato ad andare di mia madre, aiutare a fare tutti i lavori che potevo fare.
[racc.:] Cosa faceva mamma?
[inf.:] Mamma stava solo a casa, lavava, stirava, tutto, eravamo sei, otto persone, come faceva poverella ad andare a fare…però lavorava anche lei quando doveva togliere il letame dalla stalla, veniva anche lei insomma. Faceva da mangiare, faceva tutte le cose che serviva fare però ero io che andavo a giornate, parlando di giornate per portare… perché quando si doveva mietere, quando si trescava, per esempio, doveva venire sempre altra gente, perché io da sola non potevo fare. Mamma e papà non potevano fare allora servivano tante persone e io dopo andavo a prestare servizio alle persone, si andava a zappare, si andava a vangare, insomma, tutti questi lavori che si facevano insieme perché uno solo non li poteva fare. E allora andavamo tutti insieme per poter fare questi lavori. Quando però toccava a noi trescare, raccogliere la legna per portarla a casa, perché si facevano le grandi “bighette” dovevamo fare tutte queste cose, allora venivano ad aiutare anche noi, altrimenti non potevamo fare da soli, perché la terra era tantissima, era tantissima terra per tutti quanti, quindi facevamo a “Presta giornate”.
[racc.:] Ognuno aiutava l’altro
