Informatore IV (terza parte)
sa kə mːə ʃtɔ a rəkurˈda i ˈtembə də ˈkwandə ˈɛːro raɡatˈːsetːa e pːaˈpa ˈʃteːva in aˈmɛːrika e ˈpːuːre i ˈnɔnːi paˈtɛrni...ˈpɛnʣa kə ˈnːɔnːə s. ʧ e visˈːuːtə kwarand ˈanːə ˈkwindi ˈtutːa na ˈviːta…ma mə rəˈkɔrdə kə i ˈtembə kːju ˈbːejːə ˈɛːra naˈtaːlə…pərˈke ˈnɔnːə ʧə manˈdaːva i ˈpakːi dalː aˈmɛːrika e ˈdːendrə ai ˈpakːi ʧi ˈʃtaːva di ˈtutːo ʧə ˈʃteːvanə i vəˈʃtiːtə…lə ʃːarˈpetːə də ˈlaːna moˈɛr…mə rəˈkɔrdə n ˈanːə m arːəˈvetːə ˈpuːrə kwand ˈɛːra kːju ˈpːikːula pəˈrɔ ne bːambəˈlɔtːə də ˈɡomːa ma ˈɛːra talˈmente ˈmɔrbido kə sːəmˈbreːva ˈveːrə e lːo kjaˈmaːi raˈnjeːro…ɱˈveːʃə a ˈmːia soˈrɛlːa j arːəˈvetːə na ˈbːambəla…kiː kaˈpijːə ˈveːrə sə pətːəˈneːvanə kiː ˈpɛtːənə…ʧə faˈʃeːva i ˈʧufːə lə ˈtretːʃə ʧə kuˈʃiːva i vəˈʃtiːtə e ˈkːweʃta sə kjaˈmeːva ˈʧinʦja…e ˈdːendrə a ʃtə ˈpakːə i ʧə sənˈdeːva ˈsɛmbrə nə prəˈfuːmə partikoˈlaːre…m e rəˈmaʃtə ˈdendrə ai ˈnaːsə ˈkwiː prəˈfuːmə…e dːəʃaˈɛːmə ˈsɛmbrə e arːəˈvaːtə i ˈpakːə dalː aˈmɛːrika ˈkweʃtə adˈːoːra d aˈmɛːrika i ˈpjanːə adːəˈreːvanə d aˈmɛːrika ma ˈkwelːə kiˈsa kə d ˈɛːra ˈforsə nə deodoˈrandə ˈɛːra karatːeˈristiko di ʃti ˈpanːi kə vːəˈniːvanə dalː aˈmɛːrika…e ˈnːɔnːə s. fu ˈkːwijːə kə ʧə faˈʃeːa prəpaˈra j ˈalbərə də naˈtaːlə pərˈke l uˈsanʣa ˈnɔʃtra ˈɛːra də prəpaˈra ˈsuːlə i prəˈsɛːpjə prəparaˈvɛːmə i prəˈsɛːpjə e mːə rəˈkɔrdə kə ˈisːə ʧ i faˈʃeːva ˈmetːə ˈsɛmbrə nˈʤiːma a nːə tavoˈliːnə ˈpɛnʣa k ˈɛːra koʃtruˈiːtə nə tavoˈliːnə triaŋɡoˈlaːrə perˈke lo metˈːeːva ajː ˈaŋɡulə ˈdelːa kuˈʧiːna di ˈmɔːdo ke non ˈdaːva faˈʃtiːdjə…e pːo nu veraˈmendə i preˈsɛːpjə i faʃaˈvɛːmə nˈʤiːm ˈalːə kasˈːetːə də lːa ˈfrutːa ˈkelːə də ˈleɲːə iɱˈveːʃə ˈkwandə vəˈnetːə ˈnɔnːə s. dalː aˈmɛːrika dəˈʃeːva ka nə ˈjːeːva ˈbːoːnə alːəˈʃi ka dəˈveːa ˈɛsːə un ˈbɔ pːju ˈalto…n ˈanːə i faˈʃɛmːə retːaŋɡoˈlaːrə ma okːuˈpaːva ˈtutːa na paˈreːtə ʧə faˈʃɛmːə na ˈpartə kol ˈmuskjo e nː ˈaːta ˈpartə deˈsɛrto kə faˈʃɛmːə kə lːa səɡaˈtuːra e mːə rəˈkɔrdə ka ˈsotːə a ˈkːaːsa vəˈʃiːnə ai pərˈtoːnə də ˈkaːsa ʧə ˈʃteːva nə faləɲˈːaːmə kə kːjaˈmeːvanə k.…e ʃtə faləɲˈːaːmə təˈneːva nə ˈsakːə də səɡaˈtuːra alˈːoːra la ˈɛːma a ˈtːɔjːə loːk atˈːɛrːa e lːa mətːaˈvɛːmə pə ˈfːa i deˈsɛrtə e kːwijː ˈanːə kwiə preˈsɛːpjə fu ˈproːprja ˈbːejːə pərˈke ˈɛːra ˈɡrosːə ʧə ˈʃteːva la ˈpartə ˈverdə e lːa ˈparte del deˈsɛrto…e pːo da ˈkwandə vəˈnetːə ˈnɔnːə s. ˈʃteːva a ˈdːiːʃə ʧə faˈʃeːva ˈfa ˈpuːrə j ˈalbərə də naˈtaːlə…non ti ˈdiːko j ˈalbərə kom ˈɛːra ˈbːejːə pərˈke ˈnɔnːo ʧə faˈʃeːva ˈmetːə ˈprɔːprjo lə kanˈːelə kə s apːətˈːʃeːvanə veraˈmente…də na ˈʧɛrta alˈtetːsa e ˈsːotːə təˈneːvanə ˈkomːə a nːa məlˈːetːa kə s atːakˈːeːva ˈalːa ˈpunta dəjː abˈːeːtə ʧə mətːaˈvɛːmə ʃtə kanˈːeːlə e lː apːətːʃaˈvɛːmə…kjədaˈvɛːmə ˈtutːə lə ˈluːʧə e sːə vəˈdeːva ʃt ˈalbərə ˈkolːe luˈʧetːe atˈːʃeːse ma fjamˈːɛlːə ˈveːrə e pːo lə skarˈpetːə ˈfatːə kə jːə strasːə po ʧə ˈʃteːvanə lə kaˈsetːə lə ˈpiɲːə doˈraːtə ˈtandə ˈkoːsə kə mːo i nən ˈtɛŋɡə ˈkːju pəˈrɔ a ˈkːaːsa də ˈmamːa aŋˈɡoːra ʧə ˈʃtanːə e lːe ˈuːsa ˈmia soˈrɛlːa e ɱˈveːʃə i nən nə ˈtɛŋɡə ˈmaŋɡə ˈuːnə də ˈkiʃtə ʤinˈʤilːi də naˈtaːlə dəlː ˈɛːpoka…e pːo ˈkwelːə kə ˈɛːra ˈbːejːə ˈɛːra la ˈseːra də lːa vidˈːʒiːlja pərˈke faʃaˈvɛːmə i ʃəˈnoːnə e i so ˈʃtaːta fortuˈnaːta pərˈke təˈneːva ˈtutːə e ˈkːwatːrə i ˈnɔnːə ˈmamːa paˈpa e ˈdoːpə ˈʃeːna vəˈneːva ˈʦia a. kə tːsiə ʧ. T. k ˈɛːra la ˈfijːa sikˈːoːmə i nə mːaɲˈːeːva ˈmai…ˈmamːa faˈʃeːva ˈsɛmbrə lə ˈtrɔːtə e i ʧə nə lasˈːeːva la meˈta ˈdelːə ˈtrɔːtə e ˈtːsia a. k ˈɛːra n aˈvaːra faˈʃeːa ˈsɛmbrə ˈoi kə pːəkˈːaːtə ˈtutːa ʃta ˈratːsja də ˈdːiə la si lasˈːaːta ˈtutːa ˈdendrə ai ˈpjatːə da ˈdamːəla a mːe ka mo mə la fəˈniʃːə i e pːəˈleːva i ˈpjatːə də ˈtutːə ˈkwandə adˈːo trəˈveːva un ˈbɔ də ˈtrɔːta sə la maɲˈːeːva ˈesːa…e pːo ʧə mətːaˈvɛːmə a dːʒoˈka a ˈtːombola i mə rəˈkɔrdə ka təˈneːva ˈtutːə lə karˈtɛlːə numeˈrate nel ˈsɛnso ke tːʃi metˈːeːvo la ˈfirma ˈkwelːə ˈɛːranə lə karˈtɛlːə ˈmɛa e ˈɡːwai a kːi mə lə təkˈːeːva e ˈɛːra ˈpuːrə abːaˈstanʣa fərtəˈnaːta iɱˈveːʃə ˈnɔnːə v. nːi i pjaˈʃeːva ˈtandə də dːʒoˈka a ˈtːombola e alˈːoːra sə fəˈmeːva na siɡaˈretːa sə maɲˈːeːva i torˈːoːnə e rːəmaˈneːva a ɡwarˈda…ˈnɔnːa t. ˈɛːra aristoˈkraːtika e sːə mətˈːeːva pur ˈesːa a dːʒoˈka ˈnɔnːə s. ˈpuːrə sə dəvərˈteːva a dːʒoˈka a ˈtːombola ka i pjaˈʃeːva ɱˈveːʃə ˈnɔnːa l.…ni i pjaˈʃeːva dːʒoˈka s anːoˈjaːva ˈaŋke perˈke nən saˈpeːva ˈbːɛːnə ˈlɛdːʒə i ˈnuːmərə…e pːrefeˈriːva dːʒoˈka a ˈskoːpa e a tːre ˈsːɛtːə kə ˈtːsiə ʧ. e sːə mətˈːeːvanə arˈːeːtə a nːə tavəˈliːnə a ˈpːartə e dːʒəˈkeːvanə a ˈsːɔldə…po a nːa ʧɛrt ˈoːra ˈpriːma ˈdelːa mɛdːzaˈnɔtːe ˈnɔnːa l. ʧə faˈʃeːva ˈsɛmbrə na sorˈpreːsa…ˈɔɲːi ˈanːo prəpaˈraːva kakˈːoːsa un improvːiˈsaːta e kːə fːaˈʧetːə n ˈanːə ˈanʣə i mə rəˈkɔrdə in partikoˈlaːre ˈdːue ˈanːi un ˈanːo a nːa ʧɛrt ˈoːra sə nə ˈjetːə e nːu nən ʤə nə ˈmaŋɡə akːurˈʤɛmːə kə sːə n ˈɛːra ˈiːta ˈmendrə kəndənaˈɛːmə a dːʒoˈka a ˈtːombola ˈkweːʃta k ˈɛːra ˈfatːə sə n ˈɛːra ˈiːta ˈdendrə ˈalːa kuʃiˈnetːa ˈvɛkːja e a nːə ˈʧɛrtə ˈpundə bːəsˈːetːə ˈalːa ˈpɔrta ˈdelːa kuˈʃiːna e ənˈdretːə ke nːa pəˈpatːsa də ˈpɛtːsa ˈɡrɔsːa ˈkomːə a nːa pərˈsoːna sə l ˈɛːra kuˈʃuːta nˈʤiːma ˈalːə ˈskarpə kiː ˈpeːdə nˈʤiːma ai ˈsea e kːə lːa ˈmaːnə atːakˈːaːta alː ˈaltra ˈmaːno balˈːɛnːə kə pːo ˈesːa vəˈleːva ˈfa la ˈsɛːrja pəˈrɔ dalː espresˈːjoːne del ˈviːso sə vəˈdeːva ka jə ˈʃteːva a skapˈːa la ˈriːsa…iɱˈveːʃə n awt ˈanːə kə fːaˈʃetːə kwijː ˈanːə ʧə krəˈpɛmːə pə lːa ˈriːsa perˈke ˈpɛnʣa ˈtːsiə ʧ. s aˈvetː asːətˈːa pə lːa ˈriːsa nəm pəˈteːva ʃta ˈkːju alːə mˈbeːtə…ke fːaˈʧetːə ˈkweʃta s ˈɛːra ˈfatːə kə lːa ˈstɔfːa dei ˈsakːi kə lːa ˈjuːta e kːon il ˈleɲːo aˈveːva ˈfatːo n ˈaːsino e tːʃ aˈveːva ˈmesːo le ˈrwɔːte sotː ˈalːə ˈʣambə a nːə ˈʧɛrtə ˈpundə ˈbːusːa ˈesːa vəˈʃtuːta da kontaˈdiːno…kə nːə trəpˈːoːnə ˈnːanʣə kə nːa kamˈːiːʧa atːakˈːaːta e lːa kraˈvatːa s ˈɛːra ˈfatːə i ˈbːafːə i kapˈːejːə e pːərˈteːva a kːaˈpetːsa ʃt ˈaːsənə…lə rəˈsaːtə kə tːʃə faʃaˈvɛːmə ˈɔɲːə ˈanːə
D: Era più bello prima o oggi?
R: pə ˈmːe ˈpriːma pəˈrɔ ʧə ˈʃta na difːeˈrɛnʣa mo kə lːa faˈmijːa ˈmia mə ˈpjaːʃə peˈrɔ l ˈɛːpoka ɛ dːiˈvɛrsa e lːə ˈkoːsə kə sːə ˈfanːə ˈmo non si ˈsɛndono ˈkoːme ˈpriːma ˈforsə pərˈke ˈpriːma ˈɛːra ˈpikːula e mːə dəvərˈteːva ˈpuːrə kə ˈpːoːkə ˈkoːsə
(00:00)
Sai cosa mi sto ricordando? Il tempo in cui ero ragazzetta e papà stava in America e anche i nonni paterni…pensa che nonno S. ha vissuto lì quarant’anni, quindi tutta una vita!…Ma ricordo che il periodo più bello era Natale…perché nonno ci spediva i pacchi dall’America e dentro i pacchi c’era di tutto, c’erano i vestiti…le sciarpette di lana mohair…mi ricordo (che) un anno mi arrivò anche, quando ero più piccola però, un bambolotto di gomma, ma era talmente morbido che sembrava vero e lo chiamai Raniero…invece a mia sorella arrivò una bambola…con i capelli veri, si pettinavano con il pettine…le faceva i ciuffi, le trecce, le cuciva i vestiti e questa si chiamava Cinzia…In questi pacchi io sentivo sempre un profumo particolare…mi è rimasto nel naso quel profumo…e dicevamo sempre: “E’ arrivato il pacco dall’America, questo odora d’America!”. I panni odoravano d’America, ma quello chissà cos’era, forse un deodorante, era caratteristico di questi panni che venivano dall’America…Nonno S. fu quello che ci faceva preparare l’albero di Natale, perché l’usanza nostra era (quella) di preparare solo il Presepe. Preparavamo il Presepe e mi ricordo che lui ce lo faceva mettere sempre sopra un tavolino. Pensa che aveva costruito un tavolino triangolare, perché lo metteva all’angolo della cucina, di modo che non dava fastidio…e poi noi veramente il Presepe lo facevamo sulle cassette della frutta, quelle di legno, invece quando venne nonno S. dall’America diceva che non andava bene in quel modo, che doveva essere un po’ più alto…Un anno lo facemmo rettangolare, ma occupava tutta una parete, facemmo una parte con il muschio e un’altra parte deserto, che facemmo con la segatura. Mi ricordo che sotto casa, vicino il portone di casa, c’era un falegname che chiamavano C.…e questo falegname aveva molta segatura, allora la dovevamo prendere lì giù e la mettevamo per fare il deserto. Quell’anno quel Presepe fu proprio bello, perché era grande, c’era la parte verde e la parte del deserto…e poi da quando venne nonno S., stavo dicendo, ci faceva fare anche l’albero di Natale…Non ti dico l’albero come era bello, perché nonno ci faceva mettere proprio le candele che si accendevano veramente…di una certa altezza e sotto avevano come una molletta che si attaccava alla punta dell’abete. Mettevamo queste candele e le accendevamo…spegnevamo tutte le luci e si vedeva quest’albero con le lucette accese, ma fiammelle vere e poi le scarpette fatte di strass, poi c’erano le casette, le pigne dorate, tante cose che adesso non ho più, però a casa di mamma ancora ci sono e le usa mia sorella ed io invece non ne ho neanche uno di quei gingilli di Natale dell’epoca…Poi quello che era bello era la sera della Vigilia, perché facevamo il cenone. Io sono stata fortunata, perché avevo tutti e quattro i nonni, mamma, papà e dopo cena veniva zia A. con zio F. e T., che era la figlia. Siccome io non mangiavo mai…mamma faceva sempre le trote e io ne lasciavo sempre la metà e zia A., che era un’avara, faceva sempre: “O Dio, che peccato, tutta questa grazia di Dio, l’hai lasciata tutta nel piatto, dai, dalla a me, che adesso me la finisco io” e puliva il piatto di tutti quanti, dove trovava un po’ di trota, se la mangiava lei…Poi ci mettevamo a giocare a tombola. Io ricordo che avevo tutte le cartelle numerate, nel senso che mettevo la firma su di loro e quelle erano le mie cartelle e guai a chi le toccava ed ero anche abbastanza fortunata. Invece a nonno V. non piaceva tanto giocare a tombola e allora fumava una sigaretta, mangiava il torrone e rimaneva a guardare…Nonna T. era aristocratica e si metteva anche lei a giocare. Anche nonno S. si divertiva a giocare a tombola poiché gli piaceva. Invece a nonna M.…non piaceva giocare, si annoiava, anche perché non sapeva leggere bene i numeri…e preferiva giocare a scopa e a tressette con zio F. e si mettevano da parte dietro un tavolino e giocavano a soldi…Poi ad una certa ora, prima di mezzanotte, nonna M. ci faceva sempre una sorpresa…ogni anno preparava qualcosa, un’improvvisata. E cosa fece un anno, anzi mi ricordo in particolare due anni? Un anno, ad una certa ora, se ne andò e noi non ce ne accorgemmo neanche che era andata via. Mentre continuavamo a giocare a tombola, questa, cosa aveva fatto, se ne era andata nella cucina vecchia e ad un certo punto bussò alla porta della cucina ed entrò con una bambola di pezza, grande come una persona, se l’era cucita sulle scarpe, con i piedi sui suoi e con la mano legata all’altra mano, ballando. Lei voleva fare la (persona) seria, ma, dall’espressione del viso, si vedeva che le stava scappando da ridere…Un altro anno, invece, cosa fece quell’altro anno, crepammo dal ridere, perché, pensa, zio F. si dovette sedere per le risate, non poteva più stare in piedi…Cosa fece questa, si era costruita con la stoffa dei sacchi, la iuta, e con il legno un asino e aveva messo le ruote sotto le zampe. Ad un certo punto bussa, lei vestita da contadino…con un pancione davanti, con una camicia legata, la cravatta e il cappello, si era fatta i baffi e portava a cavezza quest’asino…Le risate che ci facevamo ogni anno!
D: Era più bello prima o oggi?
R: Secondo me, prima, però c’è una differenza, adesso con la mia famiglia mi piace, ma l’epoca è diversa e le cose che si fanno adesso non si sentono come prima, forse perché prima ero piccola e mi divertivo anche con poche cose.
